MISTYCZNE PODRÓŻE DO ŚWIĘTYCH MIEJSC

NORBERT NIESTOLIK

„Panno Święta, co …w Ostrej Świecisz Bramie...”

Kiedy tylko jestem na Litwie w okolicach Wilna, trasa moich wędrówek musi prowadzić ku Matce Boskiej Ostrobramskiej. Za szczególny nakaz mojego nauczycielskiego powołania uznaję również prowadzenie przed Jej oblicze kolejnych grupy swoich uczniów. Ostra Brama to miejsce magiczne, które zadziwia, zniewala, ale także czasami zaskakuje. Wspomniana w Inwokacji „Pana Tadeusza” słowami: „Panno Święta, co Jasnej bronisz Częstochowy i w Ostrej świecisz Bramie …” dla wielu uczniów jest tylko częścią nie zawsze dobrze przyswojonego i być może na siłę wyuczonego dzieła naszego narodowego wieszcza. W realiach Wilna staje się jednak swojska i zrozumiała. Ostra Brama może zaimponować siłą religijnego i historycznego przekazu a jednocześnie zaskoczyć niezbyt imponującą wielkością w wymiarze materialnym W porównaniu z wielkimi sanktuariami Europy i świata to tylko niewielka brama z kaplicą i świętym wizerunkiem Bożej Rodzicielki. W czym więc tkwi siła tego niezwykłego miejsca?

Wilno zyskało status stolicy państwa litewskiego w roku 1322, gdy książę Giedymin wzniósł tutaj zamek. W roku 1498, ponad sto lat po Unii Polsko-Litewskiej w Krewie (1385), miasto zaczęto otaczać murami obronnymi, fosą i dziesięcioma bramami. Jedna z nich prowadziła do Miednika i Krewa i ze względu na to, że mury tworzyły w jej bliskości ostry klin zaczęto nazywać ją Miednicką lub Ostrą Bramą. Źródła mówią o roku 1514, jako czasie jej powstania. Już w średniowieczu istniał zwyczaj umieszczania we wnękach wież świętych obrazów, dlatego w XVII wieku zawieszono w północnej wnęce Ostrej Bramy obraz Matki Bożej. W kolejnych latach dobudowano zakrystię wraz ze schodami oraz kaplicę, do której przeniesiono obraz. We wnęce zewnętrznej strony bramy umieszczono obraz Zbawiciela. Wizerunek Marii Niepokalanie Poczętej jest obrazem o wymiarach 200 cm x 165 cm, namalowanym około roku 1620-1630 na dębowych deskach przez nieznanego artystę.

W jednym z licznych opisów czytamy: „Oblicze Najjaśniejszej Panienki jest nienaturalnie duże, a przestawione zostało Ono bardzo tajemniczo, niezwykle pięknie i „słodko”. Głowa Maryi pochylona jest w lewo, oczy zaś są spuszczone w dół. Koloryt obrazu jest ciemny. W obrębie twarzy widoczne są zacieki, spowodowane z pewnością przez warunki, w jakich obraz znajdował się przez pierwsze lata swego istnienia. Granatowa chusta z żółtą obwódką i zielona podszewką okrywa głowę i ramiona Świętej Panienki, szyję zaś osłania biała chusta, Maryja ubrana jest w brunatno-czerwona suknię, o rękawach wykończonych białym rąbkiem. Ręce pozostają skrzyżowane na piersiach. Jest samotna. Na jej rękach nie ma oczekiwanego Jezusa. Około głowy namalowane zostały promienie, między nimi zaś dwanaście gwiazd”.

Na przełomie XVII i XVIII wieku obraz zasłonięto sukienką ze złoconego srebra zasłaniającą postać Maryi i odsłaniającą tylko Jej twarz i dłonie. Następnie dodano dwie korony: Królowej Niebios i Królowej Polski, zaś w roku 1849 wizerunek wzbogacono srebrnym półksiężycem z wygrawerowanym napisem: „Dzięki Tobie składam Matko Boska za wysłuchanie próśb moich, a proszę Cię Matko Miłosierdzia zachowaj mnie nadal w łasce i opiece Swojej Przenajświętszej W.I.J. 1849 roku”. Szczególny kult wizerunku rozpoczął się po najeździe moskiewskim na Wilno w roku 1655. Umocnił się w czasie zaborów, aby w połowie XIX wieku przybrać charakter ogólnokrajowy, narodowy i niepodległościowy. Po upadku powstania styczniowego, w roku 1864, polski napis widniejący na frontonie kaplicy: „Matko Miłosierdzia pod twoją obronę uciekamy się” przybrał brzmienie łacińskie: „Mater Misericordae, sub tuum praesidum confiugimus”. Obraz zasłynął licznymi cudami i łaskami. Ojciec Hilarjon w swojej „Relacji o cudownym Obrazie Najświętszej Marii Panny” pisze: „Cuda Najświętszej Marii Panny i obfite łaski przy Ostrobramskim Obrazie niezdolnym opisać piórem, równa by praca, co zliczyć gwiazdy na niebie i piaski na ziemi”. Wspomina się, między innymi, o cudownych uzdrowieniach, śmierci szwedzkich żołnierzy, którzy w roku 1702 dopuścili się profanacji obrazu czy podobnym losie rosyjskiego wojaka, który podjął nieudaną próbę kradzieży srebrnej sukienki z obrazu Matki Boskiej.

W chwili obecnej Ostra Brama i wizerunek Matki Bożej Ostrobramskiej jednoczy wiernych wielu narodów. Trudno zapomnieć o wzajemnych urazach polsko- litewskich. Unia personalna polsko- litewska w Krewie a następnie realna w Lublinie (1569) oceniana jest przez nacjonalistów litewskich jako przyczyna polonizacji i jednocześnie zniewolenia ich narodu. Jagiełłę uznawanego w Polsce za wybitnego króla, na Litwie niektórzy okrzyknęli go zdrajcą narodu. Litwini nie mogą wybaczyć Józefowi Piłsudskiemu zajęcia Wilna w 1920 roku, co zmusiło ich do przeniesienia stolicy państwa do Kowna. Będąc przy Ostrej Bramie, możemy usłyszeć mieszaninę języków, szczególnie: polski, rosyjski i litewski. W tłumie ludzi odnajdziemy turystów, których przywiodła tutaj zwykła ludzka ciekawość, ale również rozmodlonych pielgrzymów. Wielu z nich pozostawia w kaplicy wota dziękczynne. Polskim pielgrzymom pokazuje się to, które ofiarował Józef Piłsudski. Napis na nim brzmi: „Matko Boska dziękuję za Wilno”. Opuszczając Ostrą Bramę, nie sposób zapomnieć o pamiątkach. Oferują je wydawnictwa kościelne i przypadkowi sprzedawcy. Zakupione dewocjonalia będą przypominać nam o spotkaniu z Matka Boską Ostrobramską i dawać nadzieją na kolejną wizytę w Wilnie.